Reforma orzecznictwa o niepełnosprawności 2026 – co się zmieni i kiedy? Analiza projektu – XII 2025

Reforma systemu orzekania o niepełnosprawności wywołuje duże zainteresowanie i równie duże obawy. W mediach pojawiają się informacje o liście schorzeń uprawniających do orzeczenia na stałe, o listach A i B, o nowej skali funkcjonalnej, a także o terminie wejścia w życie – 1 stycznia 2026 r.

W praktyce sytuacja jest bardziej złożona. Ten artykuł porządkuje najważniejsze informacje:
co już wiadomo, co jest projektem, a co pozostaje niewiadomą.

Po co w ogóle zmienia się system orzekania?

Obecny system ma szereg problemów:

• różne instytucje orzekają według różnych kryteriów,
• osoby o podobnym stanie zdrowia dostają zupełnie różne decyzje,
• czas oczekiwania na komisje jest długi,
• system jest trudny w obsłudze i kosztowny,
• brakuje jednolitej, mierzalnej skali funkcjonalnej.

Reforma ma wprowadzić jeden system, z jednolitymi zasadami i większą przewidywalnością.

Co zakłada projekt ustawy? Najważniejsze elementy

1. Jednolita, centralna skala funkcjonalna

Orzeczenie ma być przyznawane nie na podstawie samej diagnozy, ale w oparciu o punkty określające, jak choroba wpływa na codzienne funkcjonowanie.

Oceniane będą m.in.:

• mobilność,
• widzenie,
• słyszenie i komunikacja,
• tolerancja wysiłku,
• potrzeba pomocy osób trzecich,
• samodzielność w czynnościach dnia codziennego.

To kluczowa zmiana, bo obecnie wiele chorób „z automatu” kwalifikuje do określonych stopni. Po reformie decyduje wyłącznie funkcjonowanie.

Uwaga: w debacie publicznej pojawia się również koncepcja, aby w przyszłości orzeczenie funkcjonalne powiązać z przyznawaniem świadczeń (np. świadczenia wspierającego). Nie jest to element obecnej ustawy, ale to kierunek dyskusji na kolejne lata.

---

2. Lista A – orzeczenie na czas nieokreślony

Lista A ma obejmować schorzenia:

• nieodwracalne,
• nieuleczalne,
• powodujące trwałe i jednoznaczne uszkodzenia funkcji organizmu.

Przykłady to:
zaawansowane choroby neurologiczne, poważne wady genetyczne, amputacje, ciężkie uszkodzenia narządów, nowotwory o złym rokowaniu.

Jeśli choroba znajduje się na liście A → orzeczenie będzie bezterminowe.

---

3. Lista B – punkty preferencyjne

Lista B obejmuje choroby:

• wymagające stałej kontroli,
• o zmiennym przebiegu,
• mogące powodować obniżenie sprawności.

Osoba z chorobą z listy B otrzyma dodatkowe punkty, co ułatwia uzyskanie orzeczenia, ale zwykle czasowego, nie bezterminowego.

---

4. Ocena funkcjonalna jako podstawa (nawet bez list)

Osoby, których schorzeń nie ma na listach A lub B, nadal mogą otrzymać orzeczenie –
wyłącznie na podstawie faktycznych ograniczeń funkcjonalnych.

To ważne sprostowanie, bo w przestrzeni publicznej pojawiła się dezinformacja, że „bez listy nie ma orzeczenia”.
To nieprawda.
Lista A daje bezterminowe, lista B – punkty preferencyjne, a reszta jest oceniana normalnie.

🗓️ Kiedy te zmiany mają wejść w życie?

Oficjalna data: 1 stycznia 2026 r.
(Tak wskazuje projekt ustawy.)

Realna ocena: data bardzo mało pewna

Aby system mógł ruszyć, konieczne jest:

• rozporządzenie z listą A i listą B,
• rozporządzenie ze skalą punktową,
• określenie sposobu wykonywania badań,
• uruchomienie nowego systemu teleinformatycznego,
• przeszkolenie komisji w całej Polsce.

Na grudzień 2025 żadne z kluczowych rozporządzeń nie zostało opublikowane.

Wdrażanie tak dużej reformy bez przygotowania infrastruktury jest niemożliwe.
Najbardziej prawdopodobny scenariusz: przesunięcie terminu lub okres przejściowy.

Co to oznacza dla osób z już wydanymi orzeczeniami?

• Orzeczenia ważne w latach 2025–2027 zachowują ważność do końca okresu.
• Nie ma potrzeby ich wymieniać ani przyspieszać procedur.
• Osoby składające wnioski w 2026 r. prawdopodobnie będą jeszcze orzekane według starych zasad.
• Bezterminowe orzeczenia nie podlegają wymianie.

Czy składać wniosek „na starych zasadach”?

To zależy od sytuacji, ale generalnie:

• Jeśli ktoś ma stabilną dokumentację,
• i wie, że według nowej skali funkcjonalnej może mieć trudniej,

– wtedy warto rozważyć złożenie wniosku wcześniej.

W pozostałych przypadkach – nie ma powodu do pośpiechu.

Podsumowanie

Reforma orzecznictwa to projekt o dużym znaczeniu, ale jego wdrożenie zależy od wielu elementów, które obecnie nie są gotowe.
Najważniejsze, co można powiedzieć na dziś:

• kierunek zmian jest znany,
• szczegóły dopiero powstaną,
• termin 1.01.2026 jest wątpliwy,
• osoby z aktualnym orzeczeniem nie muszą nic robić.

Ten artykuł będzie aktualizowany, gdy pojawią się rozporządzenia.

Chcesz podyskutować o reformie albo zapytać o swoją sytuację?

Zapraszam do mojej facebookowej grupy:
👉 Turnusy Rehabilitacyjne – Opinie, Ośrodki, Pytania

To miejsce, w którym omawiamy aktualne przepisy, dofinansowania, turnusy i realne problemy związane z orzecznictwem.